Kritieke mineralen en halfgeleiders: de toeleveringsketens achter moderne technologie

Waarom een paar mineralen en fabrieken zo bepalend zijn

Elektrische voertuigen, windturbines, smartphones, straaljagers en datacenters voor artificial intelligence leunen allemaal op twee elementen die door slechts een handvol landen worden beheerst: bewerkt kritieke mineralen en geavanceerde semiconductors. Beide waardeketens zijn lang, gespecialiseerd en sterk geconcentreerd. Dat maakt ze uiterst efficiënt in stabiele tijden, maar kwetsbaar zodra de geopolitiek zich ermee bemoeit. Dit artikel volgt elke keten van grondstof tot eindproduct, brengt de knelpunten in kaart en legt uit hoe overheden en bedrijven hierop reageren.

Kritieke mineralen: mijnbouw is slechts de eerste stap

Voor beleggers is het cruciaal te begrijpen dat mijnbouw en de verwerking daarvan twee volstrekt verschillende sectoren op diverse locaties zijn. Een land kan weliswaar erts opgraven, maar voor de omzetting naar bruikbaar materiaal alsnog afhankelijk zijn van een ander land.

Deze cijfers zijn brede schattingen van instanties zoals het Internationaal Energie Agentschap (IEA) en de US Geological Survey, en veranderen van jaar tot jaar. Het onderliggende patroon blijft echter stabiel: de schakel met de minste alternatieven is doorgaans niet het graven zelf, maar het raffineren.

Semiconductors: een keten met meerdere kwetsbare schakels

Een chip passeert talloze bedrijven in diverse landen voordat hij in een apparaat belandt:

1. Ontwerp, aangevoerd door Amerikaanse ondernemingen, met belangrijke spelers in het VK, Taiwan en elders.
2. Apparatuur. Voor de meest geavanceerde chips zijn extreme ultraviolet-lithografiemachines nodig, die uitsluitend worden gemaakt door het Nederlandse ASML. Andere kritieke apparatuur is afkomstig uit de VS (Applied Materials, Lam Research, KLA) en Japan (Tokyo Electron).
3. Materialen. Gespecialiseerde chemicaliën, fotolakken en gassen met een hoge zuiveringsgraad (waarvoor Japan een prominente rol vervult), aangevuld met mineralen als gallium en germanium.
4. Productie. De meest geavanceerde chips worden voornamelijk geproduceerd door TSMC in Taiwan, met Samsung in Zuid-Korea als andere toonaangevende fabrikant op het snijvlak van innovatie.
5. Assemblage, packaging en testen. Geconcentreerd in Taiwan, Maleisië, China en andere Aziatische landen.

De oorlog in Oekraïne in 2022 toonde aan hoe zwaar een kleine invoerfactor kan wegen: Oekraïne was een belangrijke leverancier van neongas voor chiplithografie, waardoor fabrikanten halsoverkop naar alternatieven moesten zoeken. De grotere structurele blootstelling is echter geografisch van aard. De spilfunctie van Taiwan in de geavanceerde productie maakt elk conflict of verstoring rond het eiland tot een direct risico voor de gehele elektronica-industrie.

Hoe overheden hebben gereageerd

• Exportrestricties. China voerde in 2023 vergunningen in voor de export van gallium en germanium, volgde dit in de tweede helft van 2023 op met grafiet, introduceerde in 2024 maatregelen voor antimoon en legde in april 2025 restricties op aan diverse middelzware en zware zeldzame aardmetalen. De Verenigde Staten beperken op hun beurt al sinds oktober 2022 de export van geavanceerde chips en chipmachines naar China.
• Subsidies voor chipfabrieken. De Amerikaanse CHIPS and Science Act (2022) stelt circa 52 miljard dollar beschikbaar voor productie en onderzoek. De Europese Chips Act (2023) heeft tot doel het Europese marktaandeel in de mondiale productie te verdubbelen tot 20 procent in 2030. Ook Japan, Zuid-Korea en India hebben eigen stimuleringsprogramma's in het leven geroepen.
• Grondstoffenbeleid. De Europese Critical Raw Materials Act (2024) formuleert strakke doelstellingen voor 2030, waaronder de bepaling dat geen enkel land meer dan 65 procent mag leveren van een strategische grondstof die de EU verbruikt. Het in 2022 gelanceerde Minerals Security Partnership brengt overheden samen om projecten te ondersteunen die de toeleveringsketen diversifiëren.
• Strategische reserves en recycling. Verschillende landen bouwen strategische reserves op en de recycling van magneten en batterijen wordt opgeschaald, hoewel dit momenteel nog maar een fractie van de totale vraag dekt.

Waarom diversifiëren zo langzaam verloopt

Het openen van een nieuwe miin, raffinaderij of chipfabriek kost vele jaren. Uit onderzoek van het Internationaal Energie Agentschap blijkt dat het doorgaans ruim tien jaar duurt om een nieuwe mijn operationeel te krijgen vanaf het moment van ontdekking. Verwerkingsfabrieken stuiten op hordes rondom vergunningverlening, financiering en milieuwetgeving, terwijl Chinese producenten kunnen bogen op tientallen jaren ervaring en schaalvoordelen die hun kosten drukken. Bovendien zijn de marktprijzen voor deze materialen volatiel, waardoor het voor nieuwe projecten buiten China lastig is om financiering rond te krijgen zonder garanties zoals langetermijnafnamecontracten of staatssteun.

Waar beleggers en bedrijven op moeten letten

1. Het knelpunt, niet de krantenkop. Ga na waar in de keten de minste leveranciers actief zijn. Dát is de plek waar prijsrisico's en beleidswijzigingen samenkomen.
2. Afnameovereenkomsten (offtakes). Langetermijncontracten met autofabrikanten of overheden zijn vaak de doorslaggevende factor om een mijn- of verwerkingsproject financierbaar te maken.
3. Beleidsankers. Exportvergunningen en subsidiebesluiten kunnen de economische realiteit binnen enkele weken op zijn kop zetten.
4. Substitutie en efficiëntie. Ingenieurs zijn druk doende om zeldzame aardmetalen in bepaalde motoren te verminderen of te vervangen en ontwikkelen batterijtechnologieën die minder of zelfs geen kobalt en nikkel vereisen. Vraagprognoses hangen sterk af van deze technologische keuzes.
5. Bedrijfsconcentratie. Controleer in hoeverre de omzet van een onderneming leunt op een enkele afnemer, productiefaciliteit of land.

Lees voor regionale praktijkvoorbeelden onze artikelen over lithiuminfrastructuur in Latijns-Amerika en over goud en kritieke mineralen in tijden van conflict, evenals onze gids over het in kaart brengen van wereldwijde handelscorridors.

Veelgestelde vragen

Waarom zijn zeldzame aardmetalen zo belangrijk als ze in de praktijk helemaal niet zo zeldzaam zijn?

Hoewel ze op veel plekken in de aardkorst voorkomen, zijn economisch winbare afzettingen – en vooral de verwerkingscapaciteit om ze te scheiden en te raffineren – geconcentreerd in een handvol landen.

Kunnen de Verenigde Staten of Europa de rol van China op korte termijn overnemen?

Niet snel. Er wordt nieuwe capaciteit opgebouwd, maar betekenisvolle diversificatie in de raffinagefase vergt vele jaren, en de kosten blijven een hardnekkige uitdaging.

Is het tekort aan semiconductors voorbij?

De acute tekorten uit 2021 en 2022 zijn weliswaar geluwd, maar de geavanceerde productie blijft sterk geconcentreerd. Bovendien houdt de vraag vanuit kunstmatige intelligentie de druk op de meest geavanceerde chips en de verpakkingscapaciteit (packaging) onverminderd hoog.

Bronnen en verdiepende literatuur

• Internationaal Energie Agentschap, Global Critical Minerals Outlook (jaarlijks), te vinden op iea.org.
• US Geological Survey, Mineral Commodity Summaries (jaarlijks), te vinden op usgs.gov.
• Europese Commissie, Critical Raw Materials Act, te vinden op commission.europa.eu.
• Amerikaans ministerie van Handel, CHIPS for America-programma, te vinden op commerce.gov, en de exportcontrole-regelgeving van het Bureau of Industry and Security, te vinden op bis.doc.gov.
• Chris Miller, Chip War (2022).

Marktaandelen, regelgeving en prijzen veranderen snel; raadpleeg de bovenstaande bronnen voor de meest recente cijfers. Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vormt geen beleggingsadvies.